معاملات آتی (Futures) در بازار ارزهای دیجیتال، ابزارهای مالی مشتقهای هستند که به معاملهگران امکان میدهند روی تغییرات قیمت رمزارزها سفتهبازی کنند یا ریسک قیمت را پوشش دهند بدون آنکه لزوماً خود دارایی را مالک باشند. به بیان دیگر، در قرارداد آتی توافق میشود که دارایی رمزارز مشخصی در آینده و قیمت تعیینشدهای خریدوفروش شود. به عنوان مثال، شخصی که پیشبینی میکند قیمت بیتکوین افزایش مییابد، پوزیشن لانگ (خرید) و دیگری که انتظار افت قیمت دارد، پوزیشن شورت (فروش) باز میکند. در نهایت، برنده یا بازنده معامله مقدار اختلاف قیمت میان قیمت قرارداد و قیمت واقعی در سررسید را دریافت میکند.
معاملات آتی رمزارز به دو شکل رایج عرضه میشوند: قراردادهای با تاریخ معین (Delivery Futures) که تاریخ انقضا دارند و در پایان دوره تسویه میشوند، و قراردادهای دائمی (پرپچوال) که تاریخ انقضا ندارند و با مکانیسم نرخ تامین مالی (Funding Rate) قیمتشان را نزدیک قیمت بازار میکنند. قراردادهای استاندارد آتی رمزارز در بسیاری از پلتفرمها و صرافیهای سنتی و رمزارزی مشابه قراردادهای آتی کالاها هستند؛ مثلاً شرکت CME در شیکاگو و CBOE در دسامبر ۲۰۱۷ اولین قراردادهای آتی بیتکوین را عرضه کردند که نقش مهمی در جهش تاریخی قیمت بیتکوین آن زمان داشت. از طرف دیگر، قراردادهای دائمی ارز دیجیتال اولین بار توسط بسترهای مبادلهی رمزارز مثل BitMEX معرفی شدند و سپس صرافیهای بزرگ دیگری نظیر بایننس و بایبیت نیز این نوع قراردادها را ارائه کردند.
از مزایای اصلی معاملات آتی رمزارز میتوان به امکان استفاده از اهرم مالی اشاره کرد که بازده بالقوه را با سرمایه کمتر افزایش میدهد؛ برای مثال یک معاملهگر با سرمایه ۳۰۰ دلار و اهرم ۱۰۰ برابر در معامله آتی اتریوم، در صورت تحقق پیشبینی، تا ۳۰٬۰۰۰ دلار سود میتواند کسب کند. همچنین، نیازی به نگهداری و امنیتگذاری خود رمزارز نیست و میتوان موقعیتها را راحتتر باز و بسته کرد. معاملات آتی نقدشوندگی بالایی دارند و امکان انجام معاملات شورت (فروش) و اجرای استراتژیهای هج (پوشش ریسک) را فراهم میکنند؛ برای مثال سرمایهگذاران بلندمدت اتریوم میتوانند با شورت کردن قراردادهای آتی، ریسک کاهش قیمت را در طول دوره قفل شدن دارایی (استیکینگ) محدود کنند. از سوی دیگر، معایب مهمی نیز دارد؛ بزرگترین آنها ریسک اهرم است که با کوچکترین تغییر قیمت علیه معاملهگر، زیانها بهسرعت افزایش مییابند و حتی بیش از سرمایه اولیه خواهد بود. به علاوه، معاملهگر مالک حقیقی رمزارز نیست؛ بنابراین امتیازاتی مانند استیکینگ یا حق رای در شبکه را از دست میدهد.
در صورتی که قصد ورود آگاهانه به این بازار را دارید، پیشنهاد میشود پیش از هر اقدامی راهنمای خرید ارز دیجیتال را در وبسایت مسیر انتخاب مطالعه کنید تا با دیدی دقیقتر و متناسب با سطح ریسکپذیری خود تصمیم بگیرید.
جدول زیر مقایسهی اجمالی معاملات اسپات و آتی را نشان میدهد:
| ویژگی | معاملات اسپات | معاملات آتی (Futures) |
| مالکیت دارایی | خریدار مالک مستقیم رمزارز است | مالکیت فیزیکی وجود ندارد؛ فقط قرارداد قیمت معامله میشود |
| اهرم معاملاتی | بدون اهرم (معامله با سرمایه موجود) | امکان تنظیم اهرم تا صدها برابر (سود/زیان چند برابر) |
| ریسک | ریسک محدودتر؛ حداکثر زیان برابر سرمایه اولیه است | ریسک بیشتر به دلیل اهرم؛ ممکن است زیان بیش از سرمایه اولیه باشد |
| تاریخ تسویه | تحویل فوری و بدون تاریخ انقضا | معمولاً تاریخ سررسید مشخص (به جز قراردادهای دائمی) |
| سود در روند نزولی | سود فقط با افزایش قیمت محقق میشود | امکان کسب سود از کاهش قیمت (با شورت کردن) نیز وجود دارد |
تفاوت معاملات اسپات و فیوچرز
معاملات اسپات (Spot) سادهترین نوع معامله رمزارز است؛ در این حالت خریدار فوراً رمزارز را با پول نقد (یا رمزارز دیگر) خریده و مالک آن میشود. سود یا زیان مستقیماً بستگی به تغییرات قیمت بازار دارد و معمولاً ریسک آن محدود به سرمایه اصلی است. از طرف دیگر، در معاملات آتی شما دارایی را بهطور فیزیکی در اختیار ندارید؛ بلکه قراردادی برای خرید یا فروش با قیمت مشخص در آینده را معامله میکنید. به همین دلیل معاملات آتی متمرکز بر سفتهبازی است نه مالکیت واقعی. در معاملات آتی میتوان از اهرم مالی استفاده کرد؛ یعنی معامله با مقدار سرمایه بیشتر از موجودی خود صورت میگیرد. این اهرم قابلیت سودآوری را افزایش میدهد ولی به همان نسبت احتمال زیان بزرگ را نیز بالا میبرد.
یکی دیگر از تفاوتهای کلیدی این است که معاملات آتی میتواند از هر دو جهت بازار کسب سود کند، در حالی که معاملات اسپات تنها از افزایش قیمت منتفع میشوند. برای نمونه، اگر معاملهگری بخواهد روی کاهش قیمت بیتکوین شرطبندی کند، در اسپات چارهای جز نگهداشتن وجه نقد ندارد اما میتواند در بازار آتی بیتکوین پوزیشن شورت بگیرد و از افت قیمت سود ببرد. بطور خلاصه، معاملات اسپات برای سرمایهگذاران مبتدی با افق بلندمدت مناسبتر و سادهتر است (زیرا دارایی فیزیکی دریافت میکنند و اهرم ندارند)، اما معاملات آتی برای افرادی که میخواهند از نوسانات قیمتی کوتاهمدت استفاده کنند و انعطاف بیشتری دارند، جذابتر است.
انواع قراردادهای آتی رمزارز
معاملهگران رمزارز معمولاً با دو نوع اصلی قرارداد آتی کار میکنند:
– قراردادهای آتی استاندارد با سررسید (Delivery Futures): این قراردادها همانند آتیهای سنتی دارای تاریخ انقضا و سررسید مشخص هستند. در سررسید قرارداد، دارایی بر اساس قیمت توافقشده تسویه میشود. بهعنوان مثال، قرارداد آتی سهماهه بیتکوین یکی از معمولترین انواع قراردادهای تحویلدار است. قراردادهای تحویلدار اغلب برای استراتژیهای میانتا بلندمدت و هجینگ مناسب هستند.
– قراردادهای آتی تحویل فیزیکی: مشابه نمونه بالا هستند، با این تفاوت که در تسویه نهایی رمزارز به خود خریدار تحویل داده میشود. پلتفرمهایی مانند Bakkt این نوع قرارداد را معرفی کردند تا دارندگان رمزارز بتوانند رمزارز را پس از سررسید دریافت کنند.
– قراردادهای دائمی (Perpetual): این قراردادها تاریخ انقضا ندارند و به صورت نامحدود قابل نگهداری هستند. برای حفظ همراستایی قیمت قرارداد دائمی با قیمت لحظهای رمزارز، از مکانیزمی به نام نرخ تامین مالی (Funding Rate) استفاده میشود. در این مکانیزم، بسته به تمایل بازار، خریداران یا فروشندگان در دورههای کوتاه زمانی کارمزد (فاندینگ) بین خود پرداخت میکنند تا قیمت قرارداد به قیمت اسپات نزدیک بماند. به دلیل نبود تاریخ انقضا، قراردادهای دائمی انعطافپذیری عملیاتی بیشتری دارند و معمولاً در معاملات کوتاهمدت و اسکالپینگ بسیار محبوبند.
مزایا و معایب معاملات آتی
مزایا:
– اهرم بالا (Leverage): مهمترین مزیت معاملات آتی، قابلیت استفاده از اهرم مالی است. اهرم به معاملهگران امکان میدهد با سرمایه اندکی، حجم معامله بزرگی باز کنند و در صورت درست بودن تحلیل، سود زیادی کسب کنند.
– بدون نیاز به نگهداری رمزارز: معامله آتی امکان سودآوری از ارزها را بدون نیاز به خرید و ذخیره آنها فراهم میکند. این ویژگی، نیاز به مدیریت امنیت و والت نگهداری رمزارز را برطرف میکند.
– انعطافپذیری در جهت بازار: در معاملات آتی میتوان هم از رشد قیمت و هم از افت قیمت سود برد. این امکان (باز کردن پوزیشن شورت) ابزاری مفید برای سفتهبازی و پوشش ریسک است.
– نقدشوندگی بالا: بازار قراردادهای آتی عموماً بسیار نقدشونده است، که باعث کاهش لغزش قیمت (slippage) و اجرای سریعتر سفارشات میشود. وجود قراردادهای متنوع و اهرم بالا تعداد معاملات را افزایش میدهد.
– ابزار هجینگ (پوشش ریسک): سرمایهگذاران بلندمدت میتوانند از قراردادهای آتی برای محافظت از داراییهای خود در برابر نوسانات قیمت استفاده کنند. برای مثال، اگر دارایی اتریوم خود را در یک شبکه اثبات سهام (PoS) قفل کرده باشید، میتوانید با فروش قرارداد آتی اتریوم از کاهش قیمت احتمالی در دوران قفلشدگی خود محافظت کنید.
معایب:
– خطر اهرم (Leverage Risk): بزرگترین ریسک معاملات آتی، استفاده از اهرم است؛ اهرم هرچند سود بالقوه را زیاد میکند، در صورت بیمحابا عمل کردن میتواند به نابودی کل سرمایه منجر شود. بسیاری از معاملهگران تازهکار با انتخاب اهرم بالا دچار لیکوئید شدن و از دست دادن کامل دارایی میشوند.
– نبود مالکیت دارایی: در معاملات آتی، معاملهگر مالک واقعی رمزارز نیست، بلکه صرفاً صاحب قرارداد است. بنابراین از امتیازاتی مثل استیکینگ، رای دادن در حاکمیت شبکه یا دریافت پاداشهای رمزارزی محروم میشود.
– پیچیدگی بیشتر: معاملات آتی به مدیریت مارجین، بررسی مداوم نرخ تامین مالی و آشنایی با مفاهیم پیچیدهتری مانند قیمت مرجع و ریسک نقدینگی نیاز دارد. مبتدیان ممکن است بدون دانش کافی دچار اشتباهات پرهزینه شوند.
ریسکها و مدیریت آنها
بازار آتی به دلیل وجود اهرم مالی و نوسانات شدید رمزارزها به شکل ذاتی پرریسک است. همانطور که جک شوآگر، نویسنده کتاب «جادوگران بازار»، اشاره میکند: «معاملات آتی در درجه اول درباره ماندن در بازی و اجتناب از زیانهای بزرگ است… مدیریت ریسک از سبک معاملاتی شما مهمتر است و سرمایهگذاران خرد غالباً این را درک نمیکنند». به عبارت دیگر، کلید موفقیت در معاملات آتی، جلوگیری از از دست دادن کل سرمایه است نه صرفاً کسب سود حداکثری.
از جمله خطرات اصلی میتوان به افزایش زیان با اثر اهرم (بهویژه در مواقع نوسان شدید قیمت) و خطر لیکوئید شدن (تسویه اجباری پوزیشن در اثر تامین نشدن مارجین لازم) اشاره کرد. برای کاهش این خطرات، توصیه میشود:
– استفاده معقول از اهرم: هرگز کل سرمایه را در یک معامله قرار ندهید و از اهرمی بهره بگیرید که در صورت حرکت نامطلوب قیمت بتوانید پوزیشن را مدیریت کنید.
– تعیین دستور حد ضرر (Stop-Loss): پیش از ورود به معامله، سطح زیان قابل قبول خود را مشخص کنید تا در صورت برگشت غیرمنتظره بازار بهسرعت خارج شوید.
– تنظیم مارجین ایزوله: استفاده از حالت مارجین ایزوله در پوزیشنها میتواند از بروز خسارت کلی جلوگیری کند؛ زیرا تنها سرمایه تخصیصیافته به آن معامله در خطر است.
– تنوعبخشی به معاملات: نباید کل پورتفوی را در یک رمزارز یا یک پوزیشن متمرکز کرد. توزیع سرمایه در داراییها و استراتژیهای مختلف، ریسک کل را کاهش میدهد.
– تحلیل و آگاهی بازار: همواره اخبار و تحلیلهای فاندامنتال و تکنیکال را دنبال کنید. نوسانات ارزهای دیجیتال میتواند با اخبار و رویدادهای بزرگ جهانی تغییر کند.
– آموزش و تمرین: پیش از معامله واقعی میتوانید از حسابهای آزمایشی یا مقدار خیلی کم سرمایه برای آموختن نحوه کارکرد معاملات آتی استفاده کنید.
در همین راستا، منابع معتبر بر اهمیت مدیریت ریسک تاکید میکنند. برای مثال در راهنمای Binance ذکر شده است که بهخاطر نوسانات ذاتی بازار رمزارزها، «اجرای استراتژی قوی مدیریت ریسک» برای موفقیت در فیوچرز ضروری است. همچنین انجمنهای مالی توصیه میکنند که معاملهگران روی نسبت بازده به ریسک تمرکز کنند و نه صرفاً دنبال معاملههای پرسودِ یکباره باشند.
مثالهای کاربردی
- معاملهگر کوتاهمدت: «علی» معتقد است قیمت بیتکوین از ۵۰۰۰۰ دلار بالا خواهد رفت. او در صرافی بایننس، ۱ قرارداد دائمی بیتکوین (USDⓈ-M) را با اهرم ۲۰ برابر لانگ میکند. با افزایش قیمت بیتکوین به ۵۵۰۰۰ دلار، علی سود کرده و مابهالتفاوت قیمت را دریافت میکند. اگر قیمت برعکس پیشبینی او میشد و مثلاً تا ۴۵۰۰۰ دلار افت میکرد، به دلیل اهرم زیاد ممکن بود تمام سرمایهاش از دست برود.
- هج یا پوشش ریسک: فرض کنید یک صندوق سرمایهگذاری، ۱۰۰ بیتکوین دارد و نگران افت کوتاهمدت قیمت است. این صندوق میتواند با فروش قراردادهای آتی (Short) مقدار مشخصی بیتکوین، ریسک خود را پوشش دهد. اگر قیمت افت کند، سود این پوزیشن شورت افت را جبران میکند. به عنوان مثال، کوینبیس پیشنهاد میدهد که دارندگان اتریوم، هنگام قفل شدن رمزارز برای استیکینگ، میتوانند با فروش قرارداد آتی اتریوم خود را در برابر ریزش احتمالی قیمت بیمه کنند.
- مثال عددی در اسپات: فرض کنید تریدر «مریم» ۵ واحد اتریوم را به قیمت متوسط ۳۵۰۰ دلار خریده و نگه داشته است. اگر قیمت به ۴۰۰۰ دلار برسد، مریم ۲۵۰۰ دلار سود میکند. اما چنانچه قیمت به ۳۲۰۰ دلار سقوط کند، او ۱۵۰۰ دلار زیان خواهد کرد. در اسپات، مریم در دامنهی این بازه سود/ضرر عمل میکند.
- مثال عددی با اهرم: اگر مریم همان ۵ واحد اتر را در بازار آتی با اهرم ۱۰ برابر لانگ کرده بود، حرکت قیمت به همان میزان سود و زیان او را ده برابر میکرد (یعنی در صورت رشد ۲۰ درصدی، ۲۰۰٪ سود میکرد). این مزیت بالقوه، همزمان خطر از دست دادن کل سرمایه را بیشتر میکند.
در نهایت، معاملات آتی رمزارزها ابزاری پرریسک اما قدرتمند برای تریدرها و سرمایهگذاران است. با اطلاع از تفاوتها و ماهیت این قراردادها و اجرای مدیریت ریسک دقیق، میتوان از قابلیتهای آن به نحو احسن استفاده کرد. همانطور که جک شوآگر میگوید: «معاملات آتی یعنی حفظ سرمایه و جلوگیری از زیانهای بزرگ… مدیریت ریسک از هر شیوهی معاملاتی مهمتر است». بدون تردید، در این بازار پرنوسان برنامهریزی و استراتژی دقیق، کلید موفقیت است.
